Skala Likerta w pracy dyplomowej — jak ją zbudować i analizować

Pytanie „oceń od 1 do 5, jak bardzo się zgadzasz” wygląda na najprostszy element całej ankiety, a potrafi wysypać całą część empiryczną pracy. Student wkleja pięć gotowych odpowiedzi, zbiera dane, a przy analizie okazuje się, że nie wiadomo, czy wolno policzyć z tego średnią, gdzie postawić „nie mam zdania” i czy promotor nie zapyta, dlaczego skala ma akurat pięć stopni. To wszystko jest skalą Likerta. Poniżej rozkładam ją na części: skąd się wzięła, ile ma mieć punktów, gdzie w szeregu odpowiedzi stoi odpowiedź neutralna, jak formułować same pozycje i co wolno, a czego nie wolno z takimi danymi zrobić na etapie analizy.

Czym jest skala Likerta i skąd się wzięła

Skalę opracował amerykański psycholog Rensis Likert w rozprawie A Technique for the Measurement of Attitudes, opublikowanej w „Archives of Psychology” w 1932 roku. Chodziło o to, żeby postawę, czyli coś nieuchwytnego, dało się zmierzyć liczbą. Zamiast pytać wprost „jaka jest twoja postawa”, Likert zaproponował zestaw twierdzeń, do których respondent ustosunkowuje się na uporządkowanym szeregu od zdecydowanej zgody do zdecydowanego sprzeciwu. Punktem wyjścia była skala pięciostopniowa i to ona do dziś pozostaje najczęstszym wariantem.

W pracy dyplomowej skala Likerta pojawia się najczęściej wewnątrz kwestionariusza ankiety jako jeden z typów pytań, więc warto najpierw ustawić ją w szerszym kontekście konstrukcji narzędzia, który opisałem w tekście o kwestionariuszu ankiety. Tutaj skupiam się na samej skali, bo to ona rodzi najwięcej pytań na seminarium.

Najważniejsze rozstrzygnięcie dotyczy tego, czym ta skala właściwie jest z punktu widzenia pomiaru. Iwona Jażdżewska w podręczniku Statystyka tłumaczy, że odpowiedzi w skali Likerta są uporządkowane od najsłabszej do najsilniejszej, więc skala ta jest odmianą skali porządkowej (Jażdżewska, 2019, s. 18). W tym samym miejscu autorka zaznacza drugą rzecz, którą badacze często upraszczają: przyjmuje się, że jest to skala przedziałowa bez naturalnego punktu zerowego, a założenie stoi za nią takie, że odległości między kolejnymi wartościami są jednakowe (Jażdżewska, 2019, s. 18). To napięcie między „porządkowa” a „przedziałowa” nie jest akademickim dzieleniem włosa na czworo. Od tego, jak je rozstrzygniesz, zależy, które statystyki wolno Ci policzyć, do czego wrócę w części o analizie.

Ile punktów ma mieć skala: 5, 7 czy więcej

Domyślnym wyborem jest pięć stopni, bo tyle pamiętał już sam Likert i tyle najłatwiej opisać słownie: zdecydowanie nie, raczej nie, ani tak ani nie, raczej tak, zdecydowanie tak. Siedmiostopniowa wersja też jest popularna, zwłaszcza w badaniach, w których zależy nam na wychwyceniu subtelniejszych różnic opinii, bo daje respondentowi więcej miejsca między skrajnościami. Powyżej siedmiu stopni zysk na precyzji maleje, a rośnie ryzyko, że respondent przestanie odróżniać sąsiednie kategorie i zacznie zaznaczać na wyczucie.

Liczba kategorii nie jest przy tym kwestią czysto estetyczną. Polski badacz Piotr Tarka w artykule w „Folia Oeconomica” porównywał skale pięcio-, siedmio-, dziewięcio- i jedenastostopniowe pod kątem tego, jak zachowują się w eksploracyjnej analizie czynnikowej, czyli w jednej z technik, którą analizuje się takie dane. Innymi słowy, za pytaniem „ile punktów” stoi realne pytanie o to, jak Twoje dane będą się później poddawały analizie, a nie tylko o to, jak ładnie wygląda tabelka w aneksie.

Osobna decyzja to liczba parzysta kontra nieparzysta. Skala nieparzysta (5, 7, 9) zawiera środkową odpowiedź neutralną i pozwala respondentowi jej nie zajmować stanowiska. Skala parzysta (najczęściej 4 lub 6 stopni) usuwa środek i zmusza do opowiedzenia się po którejś stronie. Wymuszenie wyboru bywa celowe, gdy zależy nam na kierunku postawy i nie chcemy, by połowa osób uciekała w wygodne „trudno powiedzieć”. Ma jednak cenę, bo część tych odpowiedzi neutralnych jest szczera, a skala parzysta zmusza te osoby do zaznaczenia opinii, której naprawdę nie mają. Dla typowej pracy dyplomowej bezpieczniejsza jest skala nieparzysta z realnym środkiem, chyba że masz konkretny powód, żeby wyboru domykać.

Gdzie postawić odpowiedź neutralną

To jest błąd, który najłatwiej popełnić i najtrudniej odkręcić po zebraniu danych. Odpowiedź neutralna, czyli „ani tak, ani nie”, „trudno powiedzieć” albo „nie mam zdania”, musi stać dokładnie pośrodku szeregu, pomiędzy odpowiedziami pozytywnymi i negatywnymi. Jażdżewska pokazuje to na kontrprzykładzie: jeśli ustawisz odpowiedzi jako 1 – nie, 2 – raczej nie, 3 – raczej tak, 4 – tak, 5 – nie mam zdania, to „nie mam zdania” trafia na koniec jako piąty stopień, a wtedy cały szereg przestaje być uporządkowany i nie można już mówić o skali porządkowej (Jażdżewska, 2019, s. 18).

Różnica jest subtelna wizualnie, lecz poważna w skutkach. Przy poprawnym ułożeniu wartość 3 na pięciostopniowej skali znaczy „pośrodku, ani w jedną, ani w drugą stronę”. Przy błędnym ułożeniu wartość 5 oznacza jednocześnie „najsilniejsza zgoda” i „brak zdania”, czyli dwie zupełnie różne rzeczy sklejone w jedną liczbę. Żadna analiza już tego nie rozdzieli. Dlatego neutralny środek planuje się na etapie budowy kwestionariusza, a nie naprawia przy liczeniu wyników.

Warto też pamiętać, że sama obecność środka to decyzja, nie przyzwyczajenie. Jeżeli badasz temat, w którym „nie mam zdania” jest wartościową informacją (bo świadczy o braku wiedzy albo o obojętności), zostaw środek i policz, ile osób go wybrało. Jeżeli natomiast środek jest tylko wygodną ucieczką od odpowiedzi, rozważ skalę parzystą. W obu przypadkach decyzja ma wynikać z tego, co badasz, a nie z tego, że akurat tak wyglądał wzór skopiowany z cudzej pracy.

Jak formułować pozycje skali

Skala Likerta to nie jedno pytanie, lecz zestaw twierdzeń, do których respondent się ustosunkowuje. Jakość tych twierdzeń przesądza o jakości danych bardziej niż sama liczba stopni. Ewa Krok w artykule Budowa kwestionariusza ankietowego a wyniki badań zwraca uwagę, że na odpowiedzi respondentów wpływa cały splot czynników, takich jak struktura pytań, ich kolejność, długość, forma, a także zastosowane skale i użyte słownictwo (Krok, 2015, s. 55). Z tej listy dla skali Likerta najważniejsze są trzy rzeczy.

• Jedno twierdzenie to jedna myśl. Twierdzenie „Zajęcia były ciekawe i dobrze zorganizowane” łączy dwie oceny w jednym punkcie. Respondent, któremu zajęcia wydały się ciekawe, lecz źle zorganizowane, nie ma jak odpowiedzieć zgodnie z prawdą. Rozbij takie pytanie na dwa.
• Unikaj sformułowań sugerujących. Twierdzenie napisane tak, by jedna odpowiedź wyglądała na „właściwą”, przesuwa rozkład w stronę, której chcesz uniknąć. Pisz neutralnie, bez przymiotników wartościujących wklejonych w samo twierdzenie.
• Trzymaj jedną konwencję kierunku. Jeśli w całym bloku 1 znaczy „zdecydowanie się nie zgadzam”, a 5 „zdecydowanie się zgadzam”, nie odwracaj nagle tej logiki w połowie tabeli, bo część respondentów tego nie zauważy i zaznaczy odwrotnie, niż myśli.

Zanim rozdasz kwestionariusz na próbie właściwej, przetestuj go na małej grupie. Jażdżewska przypomina, że badania pilotażowe pozwalają ocenić narzędzie i skorygować je przed badaniem właściwym (Jażdżewska, 2019, s. 226). Przy skali Likerta pilotaż najczęściej wychwytuje twierdzenia dwuznaczne i takie, na które wszyscy odpowiadają tak samo, bo pozycja, która nie różnicuje respondentów, nic nie wnosi do analizy.

Jak analizować wyniki ze skali Likerta

Tu wraca spór porządkowa kontra przedziałowa, bo od niego zależy, co wolno policzyć. Jeżeli traktujesz skalę rygorystycznie jako porządkową, właściwymi miarami środka są dominanta i mediana, a nie średnia arytmetyczna. Powód jest prosty: na skali porządkowej wiemy, że „raczej tak” leży wyżej niż „raczej nie”, ale nie wiemy, czy odstęp między nimi jest taki sam jak między „raczej tak” a „zdecydowanie tak”. Średnia zakłada równe odstępy, których skala porządkowa nie gwarantuje.

W praktyce badawczej wielu autorów liczy jednak średnie z odpowiedzi Likerta i traktuje je jak dane przedziałowe. Jest to dopuszczalne, gdy skala jest wystarczająco długa (zwykle od pięciu stopni w górę), gdy twierdzenia tworzą spójny zestaw i gdy jesteś świadomy założenia, które przyjmujesz. Sama Jażdżewska zalicza skalę Likerta do odmian porządkowych, a jednocześnie pokazuje ją w jednym rzędzie ze skalą przedziałową, więc obie interpretacje mają swoje miejsce (Jażdżewska, 2019, s. 18). Dobrą zasadą bezpieczeństwa jest podać w pracy jedno i drugie: rozkład odpowiedzi plus medianę jako opis podstawowy, a średnią jako uzupełnienie z zaznaczeniem, że traktujesz skalę jak przedziałową.

Poziom pomiaru	Co o danych wiadomo	Gdzie jest skala Likerta	Typowe miary
Nominalna	tylko różność kategorii (płeć, kierunek)	nie dotyczy	liczebność, dominanta
Porządkowa	kierunek różnic, lecz nie ich wielkość	tu zalicza ją Jażdżewska	dominanta, mediana
Przedziałowa	równe odstępy, brak zera absolutnego	tu bywa traktowana w praktyce	mediana, średnia
Ilorazowa	równe odstępy i zero absolutne (wiek, dochód w zł)	nie dotyczy	średnia, wszystkie powyższe

Decyzję o poziomie pomiaru warto podjąć wcześnie, bo rzutuje na dobór testów. Jażdżewska radzi, by nad wyborem skali pomiarowej zastanowić się już przy układaniu pytań, bo to od niej zależą przyszłe metody statystyczne (Jażdżewska, 2019, s. 226). Gdy masz już dane porządkowe i chcesz sprawdzić zależność między zmiennymi, sięgasz raczej po korelację Spearmana niż Pearsona; jak to działa i czym się te testy różnią, rozpisałem w tekście o analizie statystycznej. Sam wybór skali pomiaru to część szerszej operacjonalizacji pojęć, którą omówiłem przy zmiennych i wskaźnikach.

Rzetelność skali, czyli co zrobić z alfą Cronbacha

Gdy kilka twierdzeń Likerta ma razem mierzyć jedną postawę, wypada sprawdzić, czy faktycznie mierzą to samo. Służy do tego współczynnik alfa Cronbacha, najczęściej raportowana miara spójności wewnętrznej, w naukach społecznych często oczekiwana powyżej progu 0,7. Warto jednak wiedzieć, że ten wskaźnik ma swoje pułapki. Rak i Wrześniowski w artykule o budowaniu kwestionariuszy psychologicznych (2023) pokazują, że alfa osiąga zadowalające wartości nawet przy słabej spójności, jeśli pozycji jest po prostu dużo, więc wysoka alfa nie zawsze znaczy dobrą skalę. Z kolei Toro ze współautorami (2022) zauważają, że przy skalach porządkowych traktowanie danych jak ciągłych zaniża alfę, a efekt ten rośnie przy mniejszej liczbie kategorii, i proponują wersję ordynalną współczynnika.

Dla pracy dyplomowej płynie z tego praktyczny wniosek: policz alfę Cronbacha, ale nie wieszaj na niej całej oceny narzędzia i nie traktuj progu 0,7 jak wyroczni. Rzetelność to jedno, a trafność, czyli to, czy narzędzie mierzy to, co miało mierzyć, to osobne pytanie; obie własności rozróżniam w tekście o trafności i rzetelności narzędzia badawczego. Jeżeli piszesz pracę samodzielnie i chcesz mieć pewność, że część metodologiczna trzyma się kupy od doboru skali po analizę, pomaga uporządkowany przewodnik krok po kroku, taki jak poradnik na licencjackie.pl.

Najczęstsze błędy przy skali Likerta

Większość problemów z tą skalą bierze się z kopiowania wzoru bez zrozumienia, co się kopiuje. Oto te, które recenzenci wyłapują najczęściej.

• Neutralna odpowiedź na końcu szeregu. Opisany wyżej błąd rozkłada całą skalę; „nie mam zdania” musi stać pośrodku, nie jako ostatni stopień.
• Liczenie średniej bez słowa komentarza. Średnia z danych porządkowych bywa dopuszczalna, lecz przemilczenie założenia o równych odstępach to furtka do pytania na obronie.
• Twierdzenia dwuznaczne. Jedno zdanie z dwoma ocenami albo z sugestią w treści psuje dane, zanim je zbierzesz.
• Za długa skala. Jedenaście stopni wygląda precyzyjnie, lecz respondent i tak nie odróżni „8” od „9”, więc precyzja jest pozorna.
• Brak pilotażu. Bez testu na małej grupie wady twierdzeń wychodzą dopiero przy analizie, gdy jest już za późno na poprawki.

Najczęstsze pytania

Czy mogę policzyć średnią z odpowiedzi Likerta? Rygorystycznie skala jest porządkowa i wtedy właściwa jest mediana. W praktyce przy skali pięciostopniowej i dłuższej liczy się średnie, traktując dane jak przedziałowe. Podaj oba opisy i zaznacz, jakie założenie przyjmujesz.

Pięć czy siedem stopni? Pięć jest standardem i w zupełności wystarcza większości prac. Siedem wybierz, gdy naprawdę potrzebujesz subtelniejszych różnic i masz respondentów, którzy je wychwycą. Powyżej siedmiu zysk jest niewielki.

Czy skala musi mieć odpowiedź neutralną? Nie. Skala nieparzysta ją ma, skala parzysta wymusza wybór strony. Decyduj według tego, czy „nie mam zdania” jest w Twoim badaniu sensowną informacją, czy tylko wygodną ucieczką.

Jaki test statystyczny do danych Likerta? Dla zależności między zmiennymi porządkowymi sięgnij po korelację Spearmana, a do porównań grup po testy nieparametryczne. Dobór testu zależy od poziomu pomiaru, który ustalasz na początku.

Podsumowanie

Skala Likerta jest prosta w użyciu i podstępna w szczegółach. Zacznij od decyzji o liczbie stopni (zwykle pięć) i o tym, czy chcesz środkowej odpowiedzi neutralnej; jeśli tak, postaw ją dokładnie pośrodku szeregu, bo przesunięcie na koniec rozkłada całą skalę. Formułuj twierdzenia pojedynczo i neutralnie, przetestuj je w pilotażu, a przy analizie świadomie rozstrzygnij, czy traktujesz skalę jak porządkową (mediana), czy jak przedziałową (średnia), i napisz to wprost. Rzetelność sprawdź alfą Cronbacha, lecz nie myl jej z trafnością. Tych kilka rozstrzygnięć, podjętych przy budowie kwestionariusza, a nie przy liczeniu wyników, oddziela dane, z których da się wyciągnąć wniosek, od tabeli liczb, której nie wiadomo jak czytać.